TK: ograniczenie prawa do małżeństwa zgodne z Konstytucją

22 Listopada 2016, 13:12

Przepis ograniczający prawo do zawierania małżeństw dla osób "dotkniętych chorobą psychiczną albo niedorozwojem umysłowym" jest zgodny z konstytucją - orzekł dziś Trybunał Konstytucyjny.

Trybunał rozpoznał sprawę w składzie pięciu sędziów. Orzeczenie zapadło jednogłośnie.

Trybunał Konstytucyjny ustalił, że archaiczne i nieprzystające do współczesnej wiedzy medycznej terminy „niedorozwój umysłowy” i „choroba psychiczna”, o których w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym są w doktrynie i orzecznictwie utożsamiane z aktualnymi pojęciami „upośledzenie umysłowe” i „zaburzenia psychotyczne”, występującymi w ustawie o ochronie zdrowia psychicznego, a te nie budzą wątpliwości znaczeniowych. Zatem zdaniem TK te zapisy nie rodzą problemów interpretacyjnych.

- Wszelkie ustalenia sądu w zakresie znaczenia powyższych pojęć muszą być bowiem oparte i poprzedzone zasięgnięciem opinii biegłych w zakresie wiedzy specjalistycznej, a mianowicie psychiatrii - czytamy w opublikowanym pryey TK komunikacie. - Pojęciom tym nadawane jest więc takie znaczenie, jakie odzwierciedla współczesną wiedzę w zakresie medycyny.

TK: Zakaz konieczny dla ochrony małżeństwa i dobra dziecka

Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że o naruszeniu zasady określoności przepisów prawa nie świadczy samo użycie pojęć niezdefiniowanych ustawowo, których treść musi być wypełniona przy wykorzystaniu opinii biegłych z zakresu wiedzy pozaprawnej. O nieokreśloności czy niejasności takich terminów można mówić dopiero wtedy, gdy nie da się ustalić ich treści w drodze uznanych metod wykładni.

TK przyjął również, że utrzymanie względnego zakazu małżeńskiego dla osób dotkniętych zaburzeniami psychotycznymi albo upośledzeniem umysłowym, przewidzianego w art. 12 § 1 k.r.o., może być uznane za konieczne z punktu widzenia ochrony małżeństwa i rodziny na nim opartej oraz dobra dziecka. Wartości te stanowią podstawę polskiego prawa rodzinnego i  mogą uzasadniać ograniczenie prawa do decydowania o swoim życiu osobistym w aspekcie zawarcia małżeństwa jako sformalizowanego i znajdującego się pod ochroną państwa związku mężczyzny i kobiety, o którym mowa w art. 18 konstytucji.

Prawo o decydowaniu o swoim życiu osobistym – zagwarantowane w art. 47 konstytucji – nie ma bowiem charakteru absolutnego, przy którym nie liczą się już żadne prawa i wolności innych osób, a także ochrona porządku publicznego polegająca na zapewnieniu małżeństwu i rodzinie na nim opartej możliwie optymalnej realizacji istotnych funkcji społecznych, a przede wszystkim zagwarantowaniu ochrony dobra dziecka.

Ochrona porządku publicznego i praw innych osób

W ocenie Trybunału Konstytucyjnego, także instrumenty prawne, jakimi posłużył się ustawodawca są przydatne do ochrony takich wartości, jak małżeństwo i oparta na nim rodzina oraz zagwarantowanie dobra dziecka. - Zakaz małżeński przewidziany w art. 12 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie dotyczy wszystkich osób dotkniętych niepełnosprawnościami umysłowymi i intelektualnymi, ale jedynie tych, którzy wykazują zaburzenia psychotyczne albo są upośledzeni umysłowo - czytamy w komunikacie- Powyższe zaburzenia albo stopień upośledzenia muszą ponadto zagrażać małżeństwu albo zdrowiu przyszłego potomstwa, ustalenie zaś istnienia tych zagrożeń należy do sądu, który powinien w tym zakresie zasięgnąć opinii biegłego lekarza psychiatry. Zakaz ma też charakter względny, a więc podlega uchyleniu przez sąd, który zezwala na zawarcie małżeństwa, jeśli zaburzenia psychotyczne albo upośledzenia umysłowe nie zagrażają małżeństwu ani zdrowiu przyszłych dzieci.

Zdaniem TK instytucja względnego zakazu małżeńskiego, a w konsekwencji także unieważnienia małżeństwa, o których mowa w art. 12 § 1 i 2 k.r.o., wydają się adekwatne do ograniczenia możliwości zawierania małżeństw przez osoby niepełnosprawne umysłowo albo intelektualnie, których poważne zaburzenia psychotyczne albo znaczny stopień upośledzenia umysłowego pozbawiają szansy stworzenia poprawnego i zgodnego z interesem społecznym małżeństwa i opartej na nim rodziny. Przede wszystkim zaś zagwarantowania bezpieczeństwa i dobra dzieci.

Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, ograniczenia konstytucyjnego prawa do decydowania o swoim życiu osobistym, o których mowa w zakwestionowanym artykułach, są zrównoważone ochroną takich wartości, jak porządek publiczny, wolność i prawa innych osób. TK uznał zatem, że art. 12 § 1 i 2 k.r.o. jest zgodny z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 konstytucji. Trybunał stwierdził ponadto, że art. 12 § 1 i 2 k.r.o. nie narusza art. 30 konstytucji. Według Trybunału, trudno dopatrzyć się niezgodności z art. 30 konstytucji, która może być stwierdzona wyjątkowo, gdy kwestionowana regulacja jednoznacznie prowadzi także do arbitralnego naruszenia prawa osobistości.

RPO wnioskowało uznanie przepisów za niezgodne z Konstytucją

Przypomnijmy, że w 2015 r. ówczesna Rzecznik Praw Obywatelskich Irena Lipowicz wniosła, by TK uznał niezgodność z konstytucją przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wyłączających zawarcie małżeństwa osób dotkniętych chorobą psychiczną albo niedorozwojem umysłowym. Przepisy stanowią, że jeśli taka osoba nie została ubezwłasnowolniona całkowicie i ” jednak stan zdrowia lub umysłu takiej osoby nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa, sąd może jej zezwolić na zawarcie małżeństwa”.

Inny zaskarżony przepis mówił o tym, że „Unieważnienia małżeństwa z powodu choroby psychicznej albo niedorozwoju umysłowego jednego z małżonków może żądać każdy z małżonków".

Rzecznik podkreślał, że te przepisy są niezgodne z postanowieniami Konstytucji, które mówią o ochronie godności ludzkiej oraz o prawie każdej osoby do decydowania o swoim życiu osobistym. RPO podkreślało, że przepisy obowiązują od 1964 r, a obecnie podejście psychiatrii do chorób psychicznych "jest zupełnie inne".

Agnieszka Pochrzęst-Motyczyńska

Dziękujemy! Twój komentarz został pomyślnie dodany i oczekuje na moderację.

Dodaj komentarz