Miliardy na badania, ale nie znamy ich wpływu na rozwój nauki

03 Listopada 2020, 9:49 geny diagnostyka badania

Narodowe Centrum Nauki w ciągu ośmiu lat przekazało blisko 7,5 mld zł na badania podstawowe. Jak wynika z ustaleń Najwyższej Izby Kontroli, brak wypracowanej metodologii oceny wpływu badań podstawowych na rozwój nauki polskiej uniemożliwiły określenie w jakim stopniu wyniki badań finansowanych przez NCN wpływają na rozwój nauki.

Badania podstawowe to niekomercyjne prace empiryczne lub teoretyczne, których celem jest zdobycie nowej wiedzy o podstawach zjawisk i obserwowalnych faktów. Choć nienastawione na zysk, mają być one nieodzowne dla rozwoju nauki i państwa, gdyż służą budowaniu potencjału intelektualnego kraju, a w konsekwencji pobudzają jego rozwój gospodarczy.

O tym jak ważne są badania podstawowe dla światowych gospodarek, świadczą choćby nakłady jakie poszczególne kraje na nie przeznaczają.

 

Porównanie budżetów wybranych organizacji finansujących badania podstawowe (w mld zł). Źródło: opracowanie własne NIK.

 

Rada Narodowego Centrum Nauki wypełniła ustawowe zadanie, określając priorytetowe obszary badań podstawowych. Przyjęto podział na trzy główne obszary nauk: Nauki Ścisłe i Techniczne, Nauki o Życiu oraz Nauki Humanistyczne, Społeczne i o Sztuce, wpisywały się one w założenia i cele Strategii Rozwoju Kraju 2007-2015 - czytamy w raporcie NIK.

Podział środków na badania w Polsce

W latach 2011-2018 w konkursach zorganizowanych przez Narodowe Centrum Nauki - Opus, Preludium, Sonata, Sonata BIS, Sonatina, Etiuda, Fuga, Harmonia, Maestro - złożonych zostało 81,9 tys. wniosków, z których do finansowania wybrano ostatecznie 16,8 tys. projektów. Z ogólnej liczby zakwalifikowanych wniosków - ponad 75 proc. przypadało na uczelnie, blisko 20 proc. na instytuty naukowe PAN, ponad 3 proc. na instytuty badawcze, a 1,6 proc. na inne podmioty.

W latach 2011-2018 Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego przyznało Narodowemu Centrum Nauki łącznie ponad 7,54 mld zł na realizację projektów badawczych i ich obsługę (z czego NCN wykorzystało 7,44 mld zł, tj. 98,6 proc. środków)W 2019 r. budżet na badania podstawowe wyniósł ponad 1,2 mld zł.

 Wysokość przyznanego przez NCN dofinansowania w konkursach w latach 2011-2018 oraz w 2019 r. (w tys. zł). Źródło: Opracowanie własne NIK na podstawie danych z kontroli.

Jak wynika z raportu, NCN stworzyło warunki do osiągania przez beneficjentów zakładanych efektów realizacji projektów. Wymiernym, końcowym efektem były publikacje wyników badań w czasopismach o zasięgu międzynarodowym lub uzyskanie stopnia naukowego - w sumie umożliwiło to przygotowanie ponad 37 tysięcy publikacji oraz rozwój naukowy ok. 6,5 tysiąca osób.

Wiele nieprawidłowości po stronie realizatorów badań

Środowiska naukowe miały otwarty dostęp do pozyskania środków finansowych na prowadzenie badań naukowych. Wyboru dofinansowanych projektów dokonywano zgodnie z obowiązującymi procedurami i regulaminami. NIK nie stwierdziła w tym zakresie odstępstw od obowiązujących procedur.

Narodowe Centrum Nauki w okresie objętym kontrolą nadzorowało i monitorowało, zgodnie z obowiązującymi regulacjami wewnętrznymi, realizację ponad 19 tys. dofinansowanych projektów. NIK ustaliła, że do końca czerwca 2015 r. NCN (Dział Badań Naukowych i Rozwoju Naukowców) nie dokonał oceny formalnej żadnego raportu końcowego do projektów badawczych, staży i stypendiów. Wynikało to z koncentracji prac na rozliczeniu raportów przekazanych do NCN przez MNiSW, a także brak odpowiedniego modułu w systemie umożliwiającym ocenę raportów końcowych.

Sytuacja poprawiła się, gdy od 1 lipca 2015 r. zadania te przejął Dział Rozliczania Projektów Badawczych, Staży i Stypendiów. Łącznie w latach 2011-2018 NCN dokonało oceny ponad 23 tys. raportów rocznych oraz blisko 5 tys. raportów końcowych z realizacji projektów badawczych, a także rozliczyło ponad 11 tys. umów projektów przekazanych przez MNiSW.

NIK zwraca także uwagę, że zasadniczy mechanizm weryfikacji rozliczeń projektów polegał na analizie informacji przekazywanych przez samych beneficjentów. Informacje te nie dawały wystarczającej podstawy do pełnej i wnikliwej oceny rzetelności rozliczeń.

Do tego NCN nie dysponowało wystarczającymi zasobami kadrowymi dla przeprowadzania na szeroką skalę kontroli przebiegu realizacji projektów bezpośrednio u beneficjentów.

W latach 2012-2018 Narodowe Centrum Nauki przeprowadziło jedynie 112 takich kontroli z ponad 19 tys. dofinansowanych projektów. W wyniku tych kontroli od 29 podmiotów NCN zażądało zwrotu łącznie ponad 4,8 mln zł. Dlatego NIK widzi potrzebę wzmocnienia potencjału kontrolnego NCN.

Również kontrole NIK, którymi objęto w większości projekty (143 projekty realizowane przez 15 beneficjentów) uznane przez NCN za wykonane i rozliczone, ujawniły nieprawidłowości

Dziewięciu spośród 15 skontrolowanych beneficjentów realizowało niektóre projekty w sposób niezgodny z ustalonymi zasadami. Dokonywano m.in. nieuprawnionych (bez zgody NCN) zmian warunków umowy, przeprowadzono doświadczenie na zwierzętach bez uzyskania zgody właściwej komisji etycznej, bezzasadnie zaliczano do kosztów projektów wydatki niekwalifikowalne, zawierano umowy z wykonawcami projektów niezgodnie z regulacjami obowiązującymi w tych jednostkach, nie składano lub składano nieterminowo obligatoryjne raporty z przebiegu realizacji projektów.

Najwyższa Izba Kontroli zwraca uwagę na brak wypracowanej metodologii oceny wpływu badań podstawowych na rozwój nauki polskiej. W znacznej mierze utrudnia to identyfikację warunków sprzyjających osiąganiu wybitnych efektów naukowych oraz podejmowanie kierunkowych decyzji w tym zakresie. Jednocześnie uniemożliwia to określenie w jakim stopniu wyniki badań finansowanych przez Narodowe Centrum Nauki wpływają na rozwój nauki.

NIK wnioskuje do Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego o:

  • rzetelne weryfikowanie spełniania przez członków Zespołu Identyfikującego oraz Rady NCN wymogów określonych w ustawie o NCN, ograniczających ryzyko wystąpienia konfliktu interesów. 

a także do Dyrektora Narodowego Centrum Nauki o:

  • wypracowanie skutecznej metodologii oceny wpływu badań podstawowych finansowanych przez NCN na rozwój nauki polskiej;
  • podjęcie działań w celu wzmocnienia potencjału kontrolnego NCN i zwiększenia skali kontroli realizacji projektów prowadzonych u beneficjentów;
  • wykorzystanie przez NCN (w możliwych przypadkach) uprawnień do przeprowadzenia przez ekspertów naukowych kontroli następczej projektów, dla których nie upłynął pięcioletni termin od ich zakończenia. Ze szczególnym uwzględnieniem przedstawionych wyników kontroli NIK.
Dziękujemy! Twój komentarz został pomyślnie dodany i oczekuje na moderację.

Dodaj komentarz