Rzecznik Praw Obywatelskich pisze do premiera. Chodzi o zdrowie osób w kryzysie bezdomności

Bezdomność to najdotkliwsza forma wykluczenia społecznego. Nie oznacza jedynie braku dachu nad głową – prowadzi do głębokiej stygmatyzacji i uniemożliwia normalne funkcjonowanie w społeczeństwie. Osoby dotknięte tym kryzysem są niemal całkowicie pozbawione specjalistycznej opieki medycznej, w tym niezbędnej diagnostyki i leczenia psychiatrycznego.

Ponieważ przeciwdziałanie bezdomności to konstytucyjny i międzynarodowy obowiązek władz publicznych, Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) Marcin Wiącek skierował oficjalne wystąpienie do premiera Donalda Tuska. Rzecznik domaga się pilnych reform w dwóch kluczowych obszarach: dostępu do publicznej służby zdrowia (w kraju i za granicą) oraz uproszczenia procedur oddłużeniowych.

Zgodnie z Rządową strategią współpracy z Polonią i Polakami za granicą na lata 2025–2030, monitorowanie losu wykluczonych rodaków poza granicami kraju jest priorytetem. Co więcej, Konstytucja RP gwarantuje każdemu obywatelowi prawo do publicznej opieki zdrowotnej – bez względu na sytuację materialną czy miejsce pobytu.

[news2218823]

W praktyce system jednak zawodzi. Do Biura RPO trafiają dramatyczne sygnały o Polakach, którzy przebywając czasowo za granicą, znaleźli się w kryzysie bezdomności i nagle stracili przytomność lub wymagali natychmiastowej, ratującej życie operacji.

Istnieją również ogromne bariery w komunikacji międzynarodowej między służbami medycznymi w ramach opieki transgranicznej, a także trudności z kontynuacją leczenia czy rehabilitacji po ewentualnym powrocie pacjenta do kraju.

Główną przeszkodą prawną jest art. 54 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. To na jego podstawie wydaje się decyzje potwierdzające prawo do bezpłatnego leczenia osób nieubezpieczonych i bez dochodu. Obecne przepisy są jednak całkowicie niedostosowane do realiów bezdomności.

Rzecznik wskazuje na konkretne luki prawne w tym artykule:

• Brak jasnych definicji: Przepisy wymagają udowodnienia „miejsca zamieszkania na terenie Polski”, nie definiując go precyzyjnie w kontekście osób bezdomnych i nie określając, która gmina jest właściwa do wydania decyzji, gdy miejsca tego nie da się ustalić.

• Biurokratyczny mur: Procedury są przewlekłe, a od osób bez dachu nad głową wymaga się przedstawiania dokumentów, których fizycznie nie są w stanie zdobyć.

• Wiązanie rąk zagranicznym szpitalom: W sytuacjach nagłych medyczna placówka z zagranicy nie ma prawa samodzielnie wystąpić do Polski z wnioskiem o potwierdzenie uprawnień pacjenta do bezpłatnego leczenia.

  Reklama

W celu naprawy tej sytuacji Rzecznik, opierając się na wnioskach Komisji Ekspertów ds. Przeciwdziałania Bezdomności, żąda od resortów zdrowia, spraw zagranicznych i sprawiedliwości podjęcia wspólnych działań systemowych:

• Odformalizowanie i uproszczenie procedur: Wprowadzenie uproszczonego i szybkiego postępowania administracyjnego przy wydawaniu decyzji z art. 54 dla osób bezdomnych.

• Nowe uprawnienia dla konsulów: Przyznanie polskim konsulom za granicą prawa do natychmiastowego poświadczania prawa do świadczeń medycznych.

  Reklama

• Koordynacja powrotów: Wyznaczenie w centrali NFZ dedykowanej osoby, która koordynowałaby proces bezpiecznego sprowadzania chorych bezdomnych do kraju w celu kontynuacji leczenia.

Drugim filarem wystąpienia RPO jest kwestia finansowego uwięzienia osób w kryzysie bezdomności. Obecne prawo o upadłości konsumenckiej nie pozwala im na realne wyjście na prostą.

Zgodnie z przepisami, z procedury umorzenia długów bezwzględnie wyłączone są:

1. Zobowiązania alimentacyjne

2. Sądowe nawiązki i grzywny

Rzecznik zwraca uwagę, że w skrajnych realiach bezdomności te długi i tak są całkowicie nieściągalne. Dla bezdomnego stanowią one jednak „nieusuwalny ciężar”, który skutecznie blokuje jakąkolwiek próbę podjęcia legalnej pracy i powrotu do społeczeństwa.

Propozycja RPO w sprawie długów:

Marcin Wiącek postuluje zmianę prawa upadłościowego tak, aby w precyzyjnie określonych, skrajnych przypadkach możliwe było umarzanie również tych zobowiązań. Proponuje rozważenie wprowadzenia abolicji warunkowej (np. uzależnionej od późniejszego, regularnego płacenia minimalnych alimentów przez określony czas) oraz szersze stosowanie odroczeń czy przerw w wykonywaniu kar finansowych na zasadach Kodeksu karnego wykonawczego.

RPO zwrócił się do premiera Donalda Tuska z prośbą o szczegółowe odniesienie się do przedstawionych problemów oraz zaprezentowanie planowanych przez rząd zmian legislacyjnych.